زمین شناسی ایران
با توجه به شباهتهايي زمينشناختي سرزمينهاي ايران، عربستان و پاكستان در زمان پركامبرين تا اوايل كامبرين ، بسياري از محققين عقيده دارند كه لااقل تا حدود 500 ميليون سال قبل بخش اعظم قارة ايران و سرزمينهاي عربستان و پاكستان بهم متصل بوده و حاشية شمال شرقي قارة“گندوانا “ را تشكيل ميدادند
در همین زمان قارة” اورازيا” نيز در نيمكرة شمالي وجود داشت و بين اين دو قارة بزرگ اقيانوس تتيس كه بهتر است به آن “پالئوتتيس” يا “تتيس قديمي” بگوييم موجود بود
حدود 350 ميليون سال قبل، قارة ايران و افغانستان بر اثر پيدايش شكاف عظيم قارهاي (كافت)، در محل گسل بزرگ زاگرس از گندوانا جدا شد و به صورت خرده قارة “ايران ـ افغانستان” به سمت سرزمين شمالي يعني اورازيا مهاجرت كرد.
شباهتهاي بين سرزمين قديمي ايران و عربستان
سنگهاي پركامبرين ايران و شبه جزيرة عربستان از نوع دگرگوني درجه شديد هستند كه اين سنگها پيسنگ قديمي ايران و عربستان را تشكيل ميدهند.
ب) بر روي پيسنگ پركامبرين ايران مركزي و سواحل جنوبي خليجفارس (مثلاً جزيرة هرمز)، و عمان، عربستان و حتي پاكستان و اردن سنگهاي آتشفشاني و گچ و نمك وجود دارد .
ج) سن مطلق تعيين شدة سنگهاي دگرگوني و آذرين قديمي ايران كه آن را به عنوان پيسنگ در نظر ميگيريم با انواعي كه در عربستان و عمان يافت ميشوند تقريباً يكساناند.
د) بر روي همين سنگها،رسوبات ماسهسنگي كامبرين زيرين وجود دارد ( ماسه سنگ لالون) و نظير همين ماسه سنگ، با سن مشابه ولي با نامهاي ديگر در سرزمينهاي گفته شده وجود دارد.
می توان گفت که ، ايران مركزي و عربستان لااقل تا اواخر پالئوزوئيك قطعه واحدي را تشكيل ميدادند و در حاشية شمال شرقي گندوانا قرار داشتهاند.
مراحل تكوين پوستة قارهاي ايران
الف -در پركامبرين قسمت اعظم خرده قارة ايران (شامل البرز و ايران مركزي) به عربستان و مجموعاً به گندوانا متصل بودهاند و بين گندوانا و خشكي شمالي (كه به آن اورازيا اطلاق ميشود) دريايي به نام پالئوتتيس وجود داشته و اين دو ابر قاره را از هم جدا ميكرده است.
ب) اقيانوس پالئوزوئيك از اوايل كربونيفر به زير اورازيا فرورانش داشت. اين امر با حركت خرده قارة ايران ـ افغانستان به سمت شمال مطابقت دارد. در اواخر پالئوزوئيك، بين ايران مركزي و عربستان، شكستگيهاي عميقي به وجود آمد و مقدمة جدايش ايران مركزي از عربستان فراهم شد. و همين محل اقيانوس نئوتتيس به وجود آمد.
ج) در اواخر ترياس البرز و ايران مركزي به اورازيا متصل گرديد و اقيانوس پالئوتتيس به طور كامل بسته شد به نحوي كه گياهان ايران، شبيه گياهان آسيايي شدند.
(210 ميليون سال قبل (اوايل ژوراسيك)
در اواخر كرتاسه اقيانوس نئوتتيس ضمن فرورانش به طور كامل ناپديد شد ولي آثار پوستة اقيانوسي آن را ميتوان در بعضي از نقاط مثلاً در حوالي كرمانشاه، نيريز و عمان ملاحظه كرد. در اين زمان البرز از آب خارج شد و كوههاي زاگرس مرتفع گرديد.
حدود 45 ـ 60 ميليون سال قبل، در محل البرز جنوبي، مقدمة تشكيل درياي ديگري فراهم شد و فورانهاي آتشفشاني مهمي در آن به وقوع پيوست. ولي با حركت بيشتر گندوانا به سمت شمال كه با حركت عربستان به سوي ايران همراه بوده اين دريا نيز بسته شد . در همين زمان مقدمة بازشدگي درياي سرخ نيز فراهم گرديد.
در 5 ميليون سال اخير، درياي سرخ وارد مرحلة اقيانوسيشدن شده است و در نتيجه با سرعت حدود 7/2 سانتيمتر در سال و گسترش مييابد. با باز شدن اين اقيانوس، درياي زاگرس چينخوردگي پيدا كرد و از آب خارج شد و همراه با زاگرس مرتفع، در محل گسل زاگرس به ايران مركزي متصل گرديد.
سن سختشدگي و تكامل پوستة قارهاي ايران
قديميترين سنگهاي ايران سني حدود 1500 ميليون سال دارند. اين سنگها از نوع دگرگوني هستند و از دگرگون شدن سنگهاي آذرين و رسوبي قديميتر به وجود آمدهاند. بنابراين ميتوان گفت كه «سنگهاي اولية ايران» سني بيش از 1500 ميليون سال دارند.
زمان پركامبرين پسين تا پالئوزوئيك زيرين بخشي از البرز، ايران مركزي، زاگرس و عربستان به صورت پوستة قارهاي واحدي در حاشية شمال شرقي گندوانا قرار داشتند.
در اواخر پركامبرين پوسته ایران دچار چينخوردگي و گسيختگي شد و فرآيندهاي دگرگوني و گرانيتزايي نيز در آن به وقوع پيوست كه دگرگونيهاي ناحية ساغند، تكاب، اروميه، و گرانيتهايي كه در داخل اين سنگها تزريق شدهاند از آن جملهاند. پس از اين مرحله شكستگيهاي عميقي در پوستة ايران ايجاد شد كه به سبب آن:
الف) گسلهاي قديمي ايران تجديد فعاليت كرده و در نتيجه پوستة ايران به صورت بخشهاي بالا آمده و فرورفته (هورست و گرابن) درآمد. در بخشهاي فرورفته حوضههاي رسوبي جدا از يكديگر تشكيل شد و سرزمينهاي برآمدة بدون رسوب، دچار فرسايش شديد شدند
با ايجاد اين شكستگيها، فعاليتهاي آتشفشاني شديدي در ايران برقرار شد كه آثار آن امروزه در جزيرة هرمز، بافق، كرمان، كاشمر و آذربايجان قابل مشاهده است. در عين حال فعاليتهاي آذرين دروني هم در كنار اين مناطق صورت گرفته است